W dzisiejszych czasach, gdy informacje rozprzestrzeniają się w internecie z prędkością światła, szczególnie za sprawą mediów społecznościowych, coraz trudniej odróżnić prawdę od fałszu. Tutaj wkracza fact-checking, czyli proces weryfikacji faktów, który pomaga nam zrozumieć, co jest wiarygodne, a co nie. W tym artykule przybliżymy, czym jest fact-checking, jak się rozwijał, jakie organizacje zajmują się nim w Polsce i na świecie, jakie wyzwania przed nim stoją oraz jak technologia zmienia jego rolę. To wszystko w przystępny sposób, dla tych, którzy dopiero zaczynają zgłębiać ten temat.
Co to jest fact-checking i jak działa?
Fact-checking to nic innego jak sprawdzanie, czy informacje, które słyszymy lub czytamy – zwłaszcza od polityków, urzędników czy znanych osób – są prawdziwe. Organizacje zajmujące się tym procesem analizują wypowiedzi, korzystając z danych, statystyk, dokumentów czy innych wiarygodnych źródeł. Ich celem jest prostowanie kłamstw i poprawa jakości rozmów, które toczymy jako społeczeństwo.
Działają różnie: niektóre są częścią redakcji gazet czy stacji telewizyjnych, inne to niezależne organizacje pozarządowe (NGO), a czasem nawet projekty akademickie. Nie tylko weryfikują fakty, ale też uczą nas, jak rozpoznawać fałszywe informacje – na przykład organizując warsztaty czy ostrzegając przed kłamstwami na temat szczepionek, migracji czy technologii 5G.
Skąd się wziął fact-checking? Krótka historia
Fact-checking narodził się w Stanach Zjednoczonych. Jednym z pionierów był Snopes.com, założony w 1994 roku przez Davida i Barbarę Mikkelsonów. Początkowo zajmował się obalaniem miejskich legend, ale z czasem stał się ważnym graczem w walce z dezinformacją. W 2003 roku powstał Factcheck.org, działający przy Uniwersytecie Pensylwanii, który skupił się na sprawdzaniu wypowiedzi polityków. Z kolei w 2007 roku gazeta Tampa Bay Times uruchomiła PolitiFact, który rok później zdobył prestiżową Nagrodę Pulitzera za swoje śledztwa.
Największy rozkwit fact-checkingu przypadł na lata 2015-2017. Dziś na świecie działa aż 187 organizacji w ponad 60 krajach. Co ciekawe, ich sposób funkcjonowania się zmienia – coraz więcej z nich działa jak firmy, a mniej jako projekty akademickie czy NGO. Zobaczmy to w tabeli:
| Rok | Komercyjne (%) | Akademickie (%) | NGO (%) |
|---|---|---|---|
| 2018 | 28,6 | 7,1 | 64,3 |
| 2019 | 46,0 | 4,0 | 49,3 |
Jak organizacje fact-checkingowe weryfikują fakty?
Te organizacje korzystają z danych, statystyk i specjalnych narzędzi, np. do sprawdzania autentyczności zdjęć czy filmów. Wiele z nich należy do Międzynarodowej Sieci Fact-Checkingu (IFCN), która powstała w 2015 roku. IFCN ustala zasady, takie jak bezstronność czy przejrzystość, a do 2019 roku dołączyło do niej 70 grup, w tym polska organizacja Demagog. Aby być częścią tej sieci, trzeba zapłacić 200 dolarów i przejść ocenę ekspertów.
Rewolucja cyfrowa: Szansa i zagrożenie
Internet i media społecznościowe zmieniły sposób, w jaki docierają do nas informacje. Niestety, często liczy się szybkość, a nie prawda. Przykłady? W 2016 roku w USA fałszywe informacje (np. DCLeaks) wpływały na wybory, podobnie działo się we Francji czy podczas referendum w Wielkiej Brytanii.
W Polsce też mamy problem:
- 26% Polaków nie potrafi odróżnić prawdy od fałszu w mediach.
- 26% ufa mediom społecznościowym jako głównemu źródłu informacji.
- W 2018 roku 49% oczekiwało od dziennikarzy walki z fake newsami.
Dezinformację pogłębiają tzw. bańki filtrujące (gdy widzimy tylko to, co pasuje do naszych poglądów) i brak wiedzy o tym, jak oceniać źródła.
Współpraca na świecie w walce z dezinformacją
Na szczęście fact-checking to nie tylko lokalne działania. Są projekty międzynarodowe, jak:
- SOMA – od 2018 roku, finansowany przez UE, działa m.in. w Grecji i Włoszech.
- FactCheckEU – skupia 19 partnerów z 13 krajów i nadal się rozwija.
- First Draft – od 2015 roku wspiera projekty jak CrossCheck, szkoląc setki dziennikarzy.
Przykłady takich akcji to CrossCheck we Francji (37 partnerów) czy Reverso w Argentynie (ponad 80 współpracowników).
Fact-checking w Polsce: Kto nas chroni przed kłamstwami?
W Polsce działa kilka organizacji fact-checkingowych. Oto najważniejsze z nich w tabeli:
| Organizacja | Data założenia | FB (tys.) | X (tys.) | Certyfikat IFCN | Uwagi |
|---|---|---|---|---|---|
| Demagog | 2014 | 13 | 5,2 | Tak | Prowadzi Akademię |
| Konkret24.pl | Październik 2018 | 5 | 6,5 | Nie | Finansowanie Google DNI |
| OKO.press | Czerwiec 2016 | 250 | 34,3 | Nie | Brak szybkich raportów |
| Demaskator24.pl | Listopad 2018 | 0,3 | 0,067 | Nie | Prowadzi Akademię |
| Antyfake | Kwiecień 2019 | 12 | 0,082 | Nie | Brak szybkich raportów |
Demagog to lider – jako jedyny ma certyfikat IFCN i od lat uczy, jak weryfikować fakty. Konkret24.pl (od TVN) i OKO.press mają duży zasięg, ale różnią się podejściem. Wyzwaniem jest brak wspólnych działań i słaba współpraca z zagranicą.
Wyzwania przed fact-checkingiem
Fact-checking nie ma łatwo. Ludzie często wierzą tylko w to, co zgadza się z ich opiniami – to tzw. potwierdzenie stronniczości. Do tego dochodzą nowe technologie, jak DeepFake, czyli fałszywe filmy, które trudno zdemaskować. W Polsce problem dezinformacji rośnie, więc potrzeba więcej współpracy i edukacji.
Dlaczego fact-checking jest ważny?
W erze cyfrowej, gdzie każdy może opublikować cokolwiek, fact-checking to tarcza chroniąca nas przed kłamstwami. Dzięki niemu debata publiczna może być oparta na faktach, a nie na plotkach. W Polsce i na świecie rozwija się coraz więcej organizacji, które pomagają nam odnaleźć się w chaosie informacji. Ich praca to klucz do świadomego społeczeństwa.
Lista źródeł
- CyberPolicy NASK – https://cyberpolicy.nask.pl/czym-jest-fact-checking-zarys-inicjatyw-na-swiecie-i-w-polsce/
- Historia Snopes i jego roli w fact-checkingu – https://www.nytimes.com/2016/12/25/technology/for-fact-checking-website-snopes-a-bigger-role-brings-more-attacks.html?_r=0
- Strona Factcheck.org monitorująca oświadczenia polityczne – https://www.factcheck.org/
- PolitiFact i jego nagroda Pulitzera – https://www.politifact.com/
- Globalna liczba organizacji fact-checkingowych według Duke Reporters’ Lab – https://reporterslab.org/number-of-fact-checking-outlets-surges-to-188-in-more-than-60-countries/
- Raport Poynter o modelach organizacyjnych fact-checkingu – https://www.poynter.org/fact-checking/2019/for-profit-fact-checking-is-on-the-rise-and-more-teams-have-full-time-employees/
- Dane organizacyjne fact-checkingu z 2018-2019 – https://drive.google.com/file/d/126VfMEOEqtDZ0t-ZsMXKYJzP5JxHtCzK/view
- Kodeks zasad IFCN z listą sygnatariuszy – https://ifcncodeofprinciples.poynter.org/
- Raport NASK o świadomości medialnej w Polsce – https://www.nask.pl/download/1/1386/RAPORTBEZPIECZNEWYBORY.pdf
- Badanie Eurobarometer o zaufaniu do mediów społecznościowych – http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/ResultDoc/download/DocumentKy/82797
- Aktualizacje FactCheckEU po wyborach UE – https://www.poynter.org/fact-checking/2019/what-is-next-for-factcheckeu-partners-here-are-some-ideas-from-the-project-coordinator/
- O First Draft i projektach jak CrossCheck Europe – https://firstdraftnews.org/about/
- Projekt Comprobado w Hiszpanii przez First Draft – https://firstdraftnews.org/first-draft-supports-comprobado-a-collaborative-verification-project-in-spain/
- Reverso Argentina przeciwko dezinformacji wyborczej – https://www.poynter.org/fact-checking/2019/80-publishers-and-platforms-unite-to-fight-misinformation-about-argentinas-election/
- Strona Konkret24.pl z informacjami o fact-checkingu – https://konkret24.tvn24.pl/
- Strona Demaskator24.pl z raportami fact-checkingowymi – https://demaskator24.pl/
- Strona Antyfake z weryfikacją faktów – https://www.antyfake.pl/
- Pełny raport CyberPolicy o dezinformacji – https://cyberpolicy.nask.pl/raport-zjawisko-dezinformacji-w-dobie-rewolucji-cyfrowej-panstwo-spoleczenstwo-polityka-biznes/